ابزار وبمستر

جانیم ترکمن | اوزان مثنوی ها ی مشهور

 

اوزان مثنوی ها ی مشهور

      

       مثنوی ها بخش مهمی از شعر فارسی را تشکیل می دهند . با این همه از تمام اوزان شعر فارسی ، تنها از وزن های محدود ی جهت سرودن مثنوی های مهم استفاده شده است . قابل ذکر است که شاعران مثنوی سرا همواره یک وزن را درسرتاسر مجموعه ی شعری خود رعایت می کنند ؛ مثال : فردوسی شاعر حماسه سرای بزرگ ما در سرتاسر شاهنامه که دارای شصت هزار بیت است تنها از وزن « فعولن ، فعولن فعولن فعل » استفاده کرده است .

       مهمترین اوزان مثنوی قرار ذیل میباشند :

       1 – مفاعیلن مفاعیلن فعولن

       از ویس رامین فخرالدین اسعد گرگانی ( قرن پنجم ) :

جـــــهـــا نا   مـــن زتو  ببرید   خوا هــــم            فـــــریب تـــو دیگــــر نشنـــید خـــواهم

چـــــو مـــهـــرت باد گــــرکس آزمــــود م            زدل زنـــگار مــــهـــر تــــــــو زدو دم

 

        از خسرو وشیرین نظامی  ( قرن ششم ) :

بســــا خــــونا که شد بــرخاک این دشـــت           ســـیا و و شی نـرســـت اززیر این تشت

هـــــر آن ذره که آرد  تـــند بــــــــــــا دی           فریدونـــــــی بــــود یــــا کیـــقـــــبا د ی

کــــفی گل در هــــمه روی زمی نــــیسـت          کـــه بروی خــــون چنـــدین آدمـی نیست

                                                 

       از یوسف وزلیخا جامی ( قرن نهم ) :

به بســــتــان پــــا ی نه فـــصل بـهـاران              تــــمــــا شـــا کـــن به گرد جـــــویــباران

چــــر ا کر دست غنچه پیرهن چـا کـــ ؟             بـــه خـــواری سبــــزه چــو افـتاد برخاک

کـــــه افکنـــنده ز پــــــا سرو روان را ؟             که کـــــــرده غــــرق درخون ارغوان را

بــــنفشــه درکـــبودی ســـوگـواری است              به خــــــون آغشته لالــــه داغـداری است

....»(31 ،ص 83)

 

      علاوه بر مثنوی ها ی خسرو شیرین نظامی ، یوسف وزلیخا جامی و ویس ورامین  فخرالدین اسعد گرگانی که نمونه های شعری آن را در بالا آوردیم ؛ « مثنوی های: الهی نامه واسرارنامه ی عطار و گلشن راز شیخ محمود شبستری نیز در این وزن سروده شده است .»  (3 ، ص 45 )

 

 

       2 – فعولن فعولن فعولن فعل

        از شاهنامه ی فردوسی ( قرن پنجم ) :

«چــــو شد روز، رستم بپوشیـــــــد گـــــبر             نگــــهـــبان تن کــــرد بر گـــبر بـــبر

کـــمند ی بـــه فترا ک زیـــــن بـــر یـــست             بــــر آن بـــاره پیـــــل پیـــکر نشست

بــــیامــــد چنان تــــا لـــب  هــیـــــــرمنـــد             هـــمه دل پـــر ازباد و لــب پرز پنـــد

گــــــذشت از لـــب رود وبــــا لا گـــــرفت            هـــمی مــــاند از کار گــــیتی شگــفت

خروشـــــید کای فـــــــــــرخ اســفند یـــــار            هـــــمـــا وردت آ مـــــد ، برآرای کار

چـــــو بشنیــــد اسفنــــد یار ایـــن ســـــخن             از آن شـــــیر پــــرخاش جوی کــهـن

بخندیــــد و گفــــت : اینک آراســــتـــــــــم             بـــــدان گـــه که از خواب برخا ستــم

بــفــرمـــود تا جــــــوشـــن خـــــــود روی             هــــمان تـرکش ونیـزه ی جنگ جوی

... » ( 42 ، ص 124 )

 

       « از گرشاسب نامه ی اسد طوسی ( قرن پنجم ) :

عــــروســی است، مـــی شــادی آیین او              که شــــاید خـــــرد داد کا بـــــــــین او

زدل بـــــــر کشند مــی تف درد وتـــاب               چنان چون بخار از زمـــــین ، آفتا ب

دل تــــیره را روشنـــــایـــــی می است                کـرا کــوفت غـم ، مــومیایی می است   

 

        از بوستان سعدی ( قرن هفتم ) :

اگــــــر پای در دامن آری چــــــو کــــوه             ســــر زآسمان بــــگــذرد از شکـــو ه

صـــدف وار گوهــــر شنــــاســــان  راز             دهــــن جز به لؤ لؤ نکــــــرند بـــــاز 

فـــــــــراوان سخــــــن باشد آگنـده گوش              نصیحت نگیرد مگـــــر در خمــو ش

تأ مـــل کنـــــان در خـــــــطا و صــواب             بـــه از ژاژ خایان حاضـــر جــــواب

صــد اندا ختی تـیر و هـر صد خطاست              اگــــر هــوشمنـدی یک انداز وراست

 

      از سکندر نامه نظامی :

یکــی مـــرغ بــر کوه بنشست وخاست              چـــه افـــزود بر کــو ه یا زو  چه کاست

مـــن آن مــــرغم و ممـــلکت کوه مـن              چــــو رفــــتم جـــهــان را چه اندوه مــن

                                                                                        (31 ،ص 84)

 

       3 – مفتعلن مفتعلن فا علن

            « از محزن الا سرار نظامـــی :

یـک نفـس ای خـوا جه ی دامن کشنان            آ ســـتی یی بــــر هـــمه عا لـــم فشــــــان

رنـــج مشـــو را حــت رنــــجور باش            ساعتی از محتشـــمـــی دور بــــــــــــــاش             

....» (31، ص 84 )

 

 

 

       « مثنوی مطلع الانوار امیر خسرو دهلوی نیز در این وزن ســــــــــروده شده است  

        ...»(3 ، ص 77 )

       4 – مفعول مفاعلن فعولن

       از تحفة العراقین خاقانی ( قرن ششم ) :

مســـکـــین پـــدرم ز جــــور ایـــــــا م             افکـــند مــــرا چـــو زال را ســـــام

او ســـیمـــر غی نمـــود در حــــــــا ل             در زیــــر پـــرم گـــرفت چون زال

آورد بـــــــه کــــــــوه قــــــاف دانــش              پـــــرورد مــــرا بــــه آشیــا نـــــش

بـــــا مـــن بــه یتـــیم داری آن مــــرد              آن کـــــرد کــه عـم به مصطفی کرد ....»(31،ص 85)

 

      « مثنوی های تحفة العراقین خاقانی ، لیلی و مجنون نظامی و مثنوی های بسیاری که به تقلید لیلی ومجنون نظامی سروده شده به این وزن است . »( 3 ، ص 46 )

 

      5 – فعلاتن مفاعلن فعلن

      « از هفت پیکر نظامی :

آنچه او هـم نــواست و هـم کـهن است             ســـخن است ودر این ســخن ، سخن است

ز آفـــــرینش نــــزاد مـــادر کـــــــــن             هـــیچ فــــــرزنــــــد خـــوبتر ز ســـــخــن

یــــــادگاری ز آدمــــــــــــیزاد است               ســـــخن است آن دیگــــرهمه باد اسـت

 

       از طریق التحتیق سنایی ( قرن ششم ) :

د رجـــهان هــرکه بـــینی از که ومه              هــــمه در بنـد آن کـــه فـــــرد ا بــــــــه

هـــــمه را بـــرامـــید بـــو کـه ومگر              مـــربـــگــــــــذشـــت وروز روز بـــــتر

 

     از کارنامه ی بلخ سنایی :

مجرم ، آنجا کـــــه رانـد بایـــد خشم             هـــــمچو نــــرگس نـــدیـــده بـــا ده چــــشم

بـــوده آنجــا که بـــود با یـــد گــوش             هـــمچو سو ســـن بــه ده زبـــان خــامو ش

بـا چنین فضل وطبع وخوی سرشت             مـــنزوی هـــمچو مصحفـــی بــــه کنشست

 

     از سیرالعباد سنایی :

چــــون نـــدیــدی دمـــی سلیمان را             تــــــو چـــه دانـــی زبــــان مـــرغـــان را

تو چه دانــــی کــزین چه می جویم             خـــوا جــه دانـــد کــــه مــن چه می گویـم

 

    از حد یقة الحقیقة سنایی :

دیــــد وقـــتی یکـــــی پـــــرا گـنده             ژنــــده یــــی زیـــر جــــــــــامــه ژنــــده            

گفت ایـن جـامه سخت خلقان است              گـفت : "  هست آن من " چنین زان است

چــو نجــویم حـــرام و ندهــم دین              جـــامه لا بـــــد نبـــاشـــدم بـــــه از ایـــن!

                                                                                 (31،ص 85)

          « هـــمه ی مثنوی های سنایی وهفت پیکر نظامی به این وزن است .» (3،ص 75)

          

          6 – فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

          از منطق الطیر عطار ( قرن هفتم ) :

« یک شـــبی پـروا نگـــان جمع آمـدند           در مـــضیــفی طا لب شــــمع آمــــد ند

جمـــله مــی گفتند : " می بایـــد یکـــی           کاو خـــبر آرد زمــــطلوب انـــد کـی"

شـــد یکــــی پــــروانــــــه زقــصردور           در فضای قصر جست از شـــــمع نور

بـــاز گشت و دفتر خـــود باز کــــــرد            وصف اوبـــر قـــدر فــهــم آغاز کــرد

نـــاقـــد ی کاو داشـــت در مجمع مهی            گــفت :" او را  نیـست از شمع آگهی»

...» ( 34 ، ص 68 )

 

      از مثنوی معنوی مولوی ( قرن هفتم )

« دیـــد موسی یک شـبانی را بـه راه             کاو هـــمی گــت : «ای خـــدا وای الــه

تــــو کجا یـــی تـــا شــوم من چاکرت            چـــارقت دوزم ، کــــنم شـــانـــه ســرت

دستــکت بــوســم بــمــــــالــم پایــکت            وقــت خـــواب آیـــد بروبـــــم جـــایکـت

ای فــــدای  تـــــو هـــمه  بزهای مــن            ای بـــه یــادت هــی هـی وهی ها ی من 

گــفت موسی :« های، خیره سر شـدی            خـــو مسلمان نــاشده کــا فـر شـــــدی »

گفت : " ای موســی ، دهانم  دوختی              وز پشـــیمانـــی تــو جانم ســـو خـتی "

وحـــــی آمد سوی موسی از خــــــدا              بنده ی مـــارا زمـــــا کـــــردی جــــد ا

تـــــو بـــرای وصل کــردن آمـــــدی              نــــی بـــرای فصـــل کــــردن آمــــدی

هــر کســـی را ســـیرتی بنـــهاده ا م              هـــرکـــسی را اصطــــلاحــــی داده ام            

چون که موسی این عتاب ازحق شنید             در بـــیابان در پــــی چـــــــوپان دویــد

عـــاقبت یـــافت اورا وبـــــد یــــــــد              گـــفت : مژده ده کـــــه دســـــتوررسید   

هیـــچ آدابـــــــی وتـــــربــیتی رامجو             هــــر چـــه میخـــواهـــد دل تنگت بگو

... » ( 50 ، ص 123 )

 

       « مثنوی مولوی ، منطق الطیر و مصیبت نامه ی عطار به این وزن سروده شده است .»

( 3 ، ص 54 )

حودرلان محمود یاردم صادقی

بازدید ها

بیوگرافی ها

ابزار هدایت به بالای صفحه